نشانه ها در طاق بزرگ طاق بستان

       . تصویر۱. محوطه آثار تاریخی طاق بستان . کرمانشاه.

طاق بزرگ طاق بستان با مجموعیتی بدیع و ساختاری فوق العاده ، پایانی بر یک دوره ی کهن تاریخی ـ فرهنگی نیز هست و بدین لحاظ چون ستاره ی درخشانی بر افول دوران باستان در ایران خود نمایی می کند . ساسانیان با شکل دهی این اثر شاخص پیامی در راستای اثبات ، بقاء و دوام تاریخی خویش ، برای ماندن هر چه بیشتر فرستاده اند.و آن را درساختاری پیچیده در دل صخره ی گرانسنگ کوهی که بر چشمه های همیشه پرآب ایستاده در معرض دید قرار داده اند .موقعیت تاریخی و مقدس طاق بستان همچون مرکزی مورد توجه و صخره ی یکپارچه و سخت آن ، حسن انتخاب سازندگان طاق بزرگ را برای برپایی چنین اثری را معلوم می دارد . هر نقش و هر جزء ساختاری طاق ریشه در سایر هنرهای ساسانی و حتی پیش از ساسانی دارد .

 

                                                    تصویر۲. شکارگاه شاهی . دیواره شرقی طاق بزرگ طاق بستان.

     بر روی دیواره های شرقی و غربی طاق شکارگاه شاهی نقش گردیده است ، این گروه از نقوش بر عکس نقوش دیواره ی انتهای طاق ، جنبه ی روایت گری داشته و به شرح دقیق مجلس شکار از ابتدا تا انتها می پردازند . آیین شکار به عنوان سنتی رایج در فرهنگ ایرانی که نوعی حفظ آمادگی رزمی و افزایش توان جسمی و روحی در نبرد محسوب می شده است ، با تمامی رسوم متداول آن،در دیواره های طاق بزرگ به گویاترین شکل خود در طول تاریخ هنر ایران ، نشان داده شده است .در انتهای طاق ، شاه در اوج قدرت در دو وضعیت سیاسی و نظامی خود ، در کنار جهت حرکت نقوش دو دیواره که هر دو رو به سوی انتهای طاق دارند، نشان از اهمیت و جایگاه برتر و تأکید سازندگان بر آن دارند .  

        تصویر۳.نقوش دیواره انتهای طاق بزرگ.

    قابلیت دسترسی در ساختن طاق بزرگ ، قرار گرفتن طاق در سطح زمین و امکان دسترسی و از نزدیک دیدن آن ، قرارگیری آن در کنار سایر آثار ساسانی ، قرار گرفتن آن در مکانی از دیر باز مقدس و مورد توجه مردمان و قرارگیری آن بر سر راه کاروان های تجاری که از شرق به غرب و بعکس در حرکت بودند ،جملگی امکانات از پیش تعیین شده ای برای دریافت پیام از سوی مخاطبان بوده است .

       تصویر۴. نمای شرقی طاق بزرگ و کوچک طاق بستان.

     نقوش طاق بزرگ همانند بسیاری از نقش برجسته های دیگر ساسانی ،مکتوبی بر خود ندارند ، لذا می بایست درمجموع آثار بر جای مانده ی ساسانی مطالعه شوند . در طاق بزرگ طاق بستان این سنت های هنری ساسانی ست که رمزگان خود را به طرزی بی سابقه و بدیع در نوع خودش، عرضه می کند .گرایش شدید فرهنگ ساسانی در اواخر سال های حیات خود به سنت های تصویری کهن نوعی تلاش برای حفظ موجودیت واثبات است که نمود بصری آن در طاق بزرگ بسیار مشهود است .      

     انتخاب شیوه ی عاری از هر گونه تحرک جسمانی و یکپارچگی حجیم پیکره ها در اجرای نقش برجسته در فرهنگ بصری ساسانی در نقوش دیواره ی انتهای طاق بزرگ ، به نوعی بر مرگ اشاره دارد با این تعبیر که « مرگ است که می ماند » . چرا که ماندن و همیشه ماندن از اصلی ترین اهداف سازندگان طاق بزرگ است . جنبش و تحرک صحنه های شکار دیواره های شرقی و غربی ـ سویه ی دیگر سکوت و سکون پیکره های حجیم انتهای طاق ـ ما را به درون طاق ، به سمت نقوش دیواره ی انتهای طاق رهنمون می کند . شکار نوعی تمرین برای نبرد و زنده ماندن بود و موفقیت در آن زندگی محسوب می شد . ولی زندگی در کل خودش به سوی مرگ می رود ...  همانگونه که صفی از شتران و فیل ها ، کشته های شکار را با خود می برند .

                                                         تصویر۵. فیل ها ؛ گرازهای شکارشده را از سر راه برمی دارند .

     طاق بزرگ به مانند شخصی که مرگ را در برابر خود می بیند و می داند که زمان رفتن فرارسیده است ، بر آن چه که گذشته ، نظر می اندازد و قدرت و توان جوانی خویش را یاد می آورد .  هر چند که میل شدیدی بر بقا دارد و بر پایدارترین پدیده در طبیعتِ جاودان چنگ می زند تا بماند . طاق بزرگ می کوشد تا خود را به عنوان بیانی اسطوره ای ، مقبول و مقدر جلوه دهد و همگان را مقهور قدرت مادی اش سازد ولی اسیر سکوت و سکون است و در معنای پنهان و اسرارآمیز مرگ و زندگی باقی می ماند .

( جهت مشاهده ی متن کامل این مقاله به شماره ی ۲۳ مجله ی هنرهای زیبا دانشگاه تهران مراجعه نمایید .)

 

: Abstract

The Pictorial Sings In Great Vault  Of  Taqh- Bostan  

Hamid Reza Mohebi  

Faculty member of University of Yazd  

E-mail: hmohebii@yazduni.ac.ir

  

     The great vault of Taqh- Bostan was built in western Iran by  using an innovative composition techniques in the last years of Sassanide era.  

Finishing this artwork was a message of constancy , wrapped in the complicated structure and astonishing designs of the great vault , supported by the sturdy rocks of the mount which seems to stay steady forever . 

Designs of this vault presents all cultural mysteries from various aspects . It can be considered as a source of information which lets us to know about Sassanide era.  

The paoper material , chosen for the specific order , the correspondence of the place to the used material , the techniques , accessibility of the surface , the appropriate layout of the designs and the designs themselves all refer to a clear yet implicit and mythical meanings from semiologic point of view which offers new approaches to consider this prominent work .   

 

 

 

 

نوشته : حمید رضا محبی در ساعت ۱۱:٥٤ ‎ب.ظروز۱۳۸٥/٩/۳٠