فتح و پیروزی و تجلی آن در هنرهای تصویری پیش از سلام در ایران

     موقعیت جغرافیایی ایران و قرارگیری آن بر سر راه تمدن های شرق و غرب ، تاریخ این سرزمین کهن سال را طوری دیگر رقم زده است . دفاع از زندگی و حیثیت جوامع ایرانی وحفظ یکپارچگی و مجموعیت آن ، در برابر اقوام مهاجم ، سبب گردید تا مردم ایران مدام و پیوسته در حالت دفاعی بسر برده و بخش بزرگی از نیروی مادی و معنوی خویش را صرف امور نظامی کنند . وجود طبقه ی مهم و پر نفوذ ارتشتاران در سراسر تاریخ باستان ایران که وظیفه ی دفاع و پشتیبانی را بر عهده داشتند ، خود نشانه بارزی از این روحیه بوده و تأثیر فراوانی بر فرهنگ و هنر آن نیز داشته است . وجود قهرمانان و پهلوانان و فرامانروایانی که همچون نقطه ای همه ی نیروها را بسیج و سازمان می دادند و شرح دلاوری ها و فداکاری های آنان در قالب داستان ها و سرودهای ملی و قومی ، بیانگر احساس نیاز این مردمان به چنین نیروهای دلیر و شجاعی است تا هم قوم را از بلایای هجوم و غارت و جنگ حفظ کنند وهم الگویی باشند برای جوانانی که درهر لحظه می باید آماده ی نبرد ودفاع باشند .

 

  تصویر۱. نقش برجسته ی آنوبانی نی در سرپل ذهاب .قرن ۲۰ تا ۲۱  پ . م.     

 

     در چنین بستر فرهنگی است که تجلیل و پاسداشت فتح و پیروزی های درخشان تاریخی ، بخشی از فعالیت های اجتماعی و به ویژه هنری را به خود مشغول می دارد .به ویژه پیروزی های تاریخی که سرآغاز دوران تازه ای از تاریخ و فرهنگ می شد . باید همگان ، چه آنان که در رفت و آمدند و در این پهنه ی گسترده ی ملی در گذرند و چه آنان که خواهند آمد ، می دانستند که چه روی داده و غرور و افتخار ملی و قومی خود را به خاطر بسپارند .

     نقوش پیروزی در طول تاریخ طویل ایران ، با تمام کشمکش های سیاسی و آمد و شد اقوام ، حضوری چشمگیر در تاریخ هنر ایران باستان داشته و بر پایه و اصول معین و تعریف شده ای بنیان و تداوم یافته است . دشمن شکست خورده ای که از پای در آمده و پیروزمندی که برپا ایستاده .صف اسیرانی که به بند کشیده شده و صف کسانی که پیروز میدان را یاری رسانده اند . نشانه های تأییدات الهی و آسمانی که پیروزی را تضمین کرده و پشتیبان و حامی پیروزمندان در نبرد بوده اند .

     انتخاب مکان های مقدس ، کوه ها و صخره های رفیع و گران سنگ ، که از دیر باز جایگاه خدایان بوده و بر سر راه های بازرگانی و تجارت بوده اند ، نقوش پیروزی را به مثابه نشانه های اقتدار ، استحکام و تثبیت ملی و سیاسی بدل ساخته که با هیبت عظیم و پایدار خود هنوز هم بر دل تاریخ سنگینی می کنند .  

    این نقوش با تمام عظمت سنگی و جوش خوردگی که با طبیعت دارند ، از توان ، تحرک و جنبشی درونی برخوردارند .چین و شکن لباس ها و نوارها و روبان های مواج ـ به ویژه در هنر ساسانی ـ که همچون بیرق هایی در اهتزازند و حالاتی که بر گرفته از ذهنیت طراحان و هنرمندان سازنده ی آن ها ست ، سکون و خشکی هیاکل تنومند ـ به ویژه پیروزمندان ـ را قابل پذیرش کرده اند .

            

                                    تصویر۳. پیروزی شاپور اول بر امپراتواران روم . نقش رستم . فارس .نیمه دوم قرن سوم م .

 

     نقوش پیروزی با نشانه های مادی و معنوی به کار رفته در آن ها ، از توان و انرژی فرهنگی برخوردار است که بر سر چهارراه فرهنگ های شرق و غرب ایستاد وبا تمام تأثیراتی که ازآنان گرفت ، ولی بیان ویژه ی خود را عرضه کرد .این بیان ویژه ، نقوش پیروزی در ایران باستان را با مشابه های غربی خود ـ امپراتوری روم ـ به کل متفاوت می کند .هنرمند ایرانی تنها به گزارشگریِ موفقیت ها و پیروزی های تاریخی نمی پردازد ، بلکه با گزینش و انتخاب خود ، دست به خلق تصویری بدیع می زند تا مفاهیم کنایی و استعاری خود را در راستای کارکرد فرهنگی و اجتماعی ای که مدنظر بوده و در بستر فرهنگ جامعه جاری بوده است ، عرضه کند .

:Abstract

 

Triumphs And Their Appearance In Pre-Islamic Pictorial Arts Of Iran  

Hamid Reza Mohebi 

Faculty member of University of Yazd

E-mail: hmohebii@yazduni.ac.ir

     Triumph and celebrating it has been an important subject in pictorial arts of Iran in pre-Islamic periods . It has specially been a subject of many rock-reliefs.

Depictation of conquests has grown on the Iranian cultural and social context and has finally made a pictorial tradition with special characteristics . In any era the artists have created prominent art works by the help of defined  symbols and signs .

   Using physical and spiritual signs , triumph designs contain the power of a culture which stood on the meeting point of eastern and western cultures and presented its own special expression inspite of all effects of other cultures . This special statement causes the conquest designs of Iran to be completely different from other similar cases , for instance the ones of  Rome .

   Iranian artists have not content themselves only to report the historical events and victories . They have also expressed  metaphorical concepts with specified cultural and social functions through creating novel pictures .

نوشته : حمید رضا محبی در ساعت ٦:٢٢ ‎ب.ظروز۱۳۸٥/٩/۱٢